Γράφει η Γεωργία Πανταζή, Ψυχολόγος, MSc Developmental Disorders, Εκπαιδευόμενη στη Γνωστική — Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία
Ένας ιδιαίτερα διαδεδομένος όρος στον χώρο της ψυχολογίας, τα τελευταία χρόνια, είναι αυτός
της ενσυνειδητότητας ή αλλιώς mindfulness. Πρόκειται για μια σύγχρονη, ολιστική προσέγγιση
της ζωής που αποκτά όλο και μεγαλύτερη εφαρμογή στην ζωή πολλών ανθρώπων σε όλον τον
κόσμο. Όμως, τι ακριβώς είναι η ενσυνειδητότητα και πως μπορούμε να την αναπτύξουμε στην
καθημερινότητά μας; Η ενσυνειδητότητα είναι η επίγνωση που προκύπτει όταν παρατηρούμε
συνειδητά και προσεκτικά αυτό που βιώνουμε κάθε στιγμή στο παρόν μας.
Αφορά στην εστίαση της συνείδησής μας στο εδώ και τώρα, ενώ αναγνωρίζουμε κι αποδεχόμαστε κάθε
συναίσθημα, σκέψη και σωματική αίσθηση μας με ήρεμο κι όχι επικριτικό τρόπο. Η
ενσυνειδητότητα μπορεί να θεωρηθεί ένα ψυχολογικό χαρακτηριστικό που ενθαρρύνει την
πλήρη επαφή του ατόμου με τον εαυτό του και τη διατήρηση της ηρεμίας και ψυχικής ευεξίας
στη ζωή του.
Ένα άτομο που εφαρμόζει ενσυνειδητότητα στη ζωή του προσπαθεί να αποκτήσει «σαφή
κατανόηση» τόσο του εσωτερικού όσο και του εξωτερικού του κόσμου. Με άλλα λόγια, δίνει
προσοχή με υπομονή στον εαυτό του (συναισθήματα, σωματικές αισθήσεις κλπ.) αλλά και σε
καταστάσεις του εξωτερικού περιβάλλοντος του, με σκοπό την πλήρη αποδοχή κι
εξισορρόπηση αυτών.
Θεωρείται πως η ενεργή παρατήρηση του εαυτού και η αποδοχή κάθε στιγμής της ζωής με αγάπη και ηρεμία, βοηθά τον νου να μην απορροφάται από σκέψεις άγχους και το ίδιο το άτομο να φτάσει σε μια τελική κατάσταση αυτοπραγμάτωσης. Βασικές και παλαιές τεχνικές ενσυνειδητότητας αποτελούν η γιόγκα, οι βαθιές αναπνοές και ο διαλογισμός.
Μέσω αυτών των τεχνικών επιδιώκεται η εστίαση της προσοχής στο παρόν και η σκόπιμη, μη
επικριτική επικέντρωση στην τρέχουσα εμπειρία του ατόμου.
Ενσυνειδητότητα σε Παιδιά και Εφήβους
Τα τελευταία έτη, πολλές έρευνες δείχνουν πως η ενσυνειδητότητα μπορεί να προσφέρει
σημαντικά οφέλη στην καθημερινότητα όχι μόνο των ενηλίκων αλλά και στην ζωή παιδιών κι
εφήβων. Χρησιμοποιώντας τις βασικές αρχές της ενσυνειδητότητας, παιδιά κι έφηβοι μπορούν
να εξερευνήσουν βαθύτερα τα συναισθήματα τους, να παρατηρήσουν τις σκέψεις τους και να
ανακαλύψουν καλύτερα τον κόσμο γύρω τους. Θεωρείται πως η σκόπιμη προσήλωση στην
παρούσα στιγμή, καθώς και η επίγνωση του πώς αντιδρούν συναισθηματικά και σωματικά σε
αυτήν, ενθαρρύνει τη διατήρηση της χαράς στη ζωή τους και εμποδίζει τον «εγκλωβισμό» σε
αρνητικές σκέψεις και εικόνες του παρελθόντος.
Η ενσυνείδητη προσοχή στον εσωτερικό κόσμο βοηθά παιδιά κι εφήβους να παρακολουθήσουν
την πορεία των συναισθημάτων τους, των εναλλαγών τους, και να διαχειριστούν πιο
αποτελεσματικά δύσκολα συναισθήματα, όπως είναι αυτό του άγχους. Έτσι, μαθαίνουν να
ασκούν καλύτερο έλεγχο στο άγχος και τη δυσφορία που βιώνουν όταν βρίσκονται σε μια
στρεσογόνα κοινωνική συνθήκη και να βοηθούν στην τελική ελάττωση αυτών.
Μάλιστα, σύγχρονες μελέτες έχουν δείξει πως η πρακτική της ενσυνειδητότητας προκαλεί αλλαγές στην
νευρική δραστηριότητα του εγκεφάλου που σχετίζεται με την ενεργοποίηση της αντίδρασης του
άγχους. Με άλλα λόγια, η χρήση της ενσυνειδητότητας δημιουργεί αλλαγές στον εγκέφαλο που
βελτιώνουν τη συναισθηματική ρύθμιση του παιδιού ή εφήβου και του επιτρέπουν να
δεσμεύεται σε δραστηριότητες χωρίς να κυριεύεται από το συναίσθημά του.
Πέραν της καλύτερης διαχείρισης του άγχους τους, με την εφαρμογή της ενσυνειδητότητας
παιδιά και έφηβοι παρουσιάζουν ανεπτυγμένη προσοχή στην καθημερινότητά τους και μπορούν
να αποδώσουν καλύτερα σε δραστηριότητες που απαιτούν συνεχή συγκέντρωση και προσοχή.
Στο γεγονός αυτό, σίγουρα συμβάλλει και ο βελτιωμένος συναισθηματικός αυτοέλεγχος που
αποκτούν σταδιακά μέσω της ενσυνειδητότητας.
Ακόμη, καλλιεργούν περαιτέρω τη δεξιότητα της ενσυναίσθησης και ενδυναμώνουν το αίσθημα συμπόνιας. Τόσο η ενσυναίσθηση όσο και το αίσθημα της συμπόνιας έχουν σημαίνων ρόλο στην ανάπτυξη των επικοινωνιακών και κοινωνικών δεξιοτήτων τους και συμβάλλουν στη διαμόρφωση δυνατών διαπροσωπικών σχέσεων στη ζωή τους. Θετική διαπίστωση πολλών ερευνών, λοιπόν, είναι πως τα παιδιά που εφαρμόζουν ενσυνειδητότητα μπορούν να αντιληφθούν καλύτερα τα συναισθήματα και τις ανάγκες των ανθρώπων που βρίσκονται γύρω τους αλλά και να προβούν σε άμεση βοήθεια
αυτών.
Εφαρμογή Ενσυνειδητότητας στο Σχολείο
Δεδομένου του θετικού αντίκτυπου της χρήσης τεχνικών ενσυνειδητότητας στην ψυχική
ισορροπία και λειτουργικότητα παιδιών κι εφήβων, σχολεία σε πολλές χώρες του εξωτερικού
έχουν εντάξει προγράμματα ενσυνειδητότητας τόσο στην πρωτοβάθμια όσο και στη
δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Έρευνες που έχουν πραγματοποιηθεί έχουν δείξει πως τα
προγράμματα αυτά έχουν συμβάλει στην πολύπλευρη ανάπτυξη των παιδιών και συγκεκριμένα
έχουν φανεί χρήσιμα στην ενίσχυση της προσοχής τους, τη συναισθηματική αυτορρύθμιση, τη
διαχείριση του σχολικού άγχους και την αντιμετώπιση θυμικών εκρήξεων και προβλημάτων
αγωγής. Στην χώρα μας, μέχρι σήμερα τέτοιου είδους προγράμματα απουσιάζουν, αλλά
θεωρείται πως η ενσωμάτωσή τους στη σχολική καθημερινότητα θα μπορούσε να βοηθήσει τα
παιδιά να υιοθετήσουν καλύτερα την ενσυνείδητη πρακτική και να επωφεληθούν από τα θετικά
αποτελέσματα αυτής. Ακόμη, μέσα από την ενσυνειδητότητα και οι ίδιοι οι εκπαιδευτικοί θα
μπορούσαν να ενισχύσουν την ψυχική τους ευεξία και ανθεκτικότητα και να διαχειρίζονται
περισσότερο αποτελεσματικά την εκδήλωση ανεπιθύμητων συμπεριφορών στην τάξη.
Συνολικά, θα λέγαμε πως η ενσυνειδητότητα αποτελεί έναν τρόπο ζωής που υποστηρίζει πως το
να είμαστε 100% παρόντες στο εδώ και τώρα, χωρίς να αποσπόμαστε από εξωτερικά
ερεθίσματα, αγχώδεις σκέψεις και καταστάσεις μπορεί να μας βοηθήσει να αποκτήσουμε βαθιά
συνείδηση του εαυτού μας και καλύτερο έλεγχο των ενδότερων σκέψεων. Η ωφελιμότητά της
έχει παρατηρηθεί τόσο σε μικρές όσο και μεγαλύτερες ηλικίες και για τον λόγο αυτό αποτελεί
μια προσέγγιση που αποκτά ολοένα κι αυξανόμενη εφαρμογή.
Το παρόν άρθρο δεν αποτελεί και δεν υποκαθιστά ιατρική συμβουλή, διάγνωση ή θεραπεία. Οι
πληροφορίες παρέχονται υπεύθυνα από αξιόπιστες πηγές για ενημερωτικούς σκοπούς.
Βιβλιογραφικές Αναφορές:
Chadwick, J., & Gelbar, N. W. (2016). Mindfulness for children in public schools: Current
research and developmental issues to consider. International Journal of School & Educational
Psychology, 4(2), 106–112.
Germer, C. K., Siegel, R. D., & Fulton, P. R. (2013). Mindfulness and psychotherapy. The
Guilford Press.
Greenberg, M. T., & Harris, A. R. (2012). Nurturing mindfulness in children and youth: Current
state of research. Child Development Perspectives, 6(2), 161–166.
Saunders, D., & Kober, H. (2020). Mindfulness-based intervention development for children and
adolescents. Mindfulness, 11, 1868–1883.
Shapiro, S. L. (2009). The integration of mindfulness and psychology. Journal of clinical
psychology, 65(6), 555–560.
Thompson, M., & Gauntlett-Gilbert, J. (2008). Mindfulness with children and adolescents:
Effective clinical application. Clinical child psychology and psychiatry, 13(3), 395–407.